1.
Anonim Şirkette Sermaye Kavramı ve Sermaye Sistemleri
Anonim
şirket, sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından dolayı sorumluluğu
malvarlığı ile, ortakların sorumluluğu ise taahhüt etmiş oldukları sermaye
miktarı ile sınırlı ve yalnızca şirkete karşı olan ortaklıktır.
TTK
329 hükmü uyarınca, anonim ortaklık tanımında yer alan unsurlar; sermaye,
şirketin malvarlığı ile sorumluluğu ve ortakların sınırlı ve şirkete karşı
sorumluluğu şeklinde belirlenebilir. [1]
Sermaye
konulmadan şirket kurulması mümkün değildir. Sermaye işletmenin amacını
gerçekleştirebilmesi için sahip olması gereken para ve/veya mal gibi
değerlerdir. Şirketin kuruluşu sırasında taahhüt edilen sermaye, ortaya çıkan
tüzel kişiliğin ilk malvarlığını oluşturacaktır.
Ticaret
Kanunu’nun 127. maddesi uyarınca, kanunda aksine hüküm olmadıkça ticaret
şirketlerine sermaye olarak; para, alacak, kıymetli evrak ve sermaye
şirketlerine ait paylar, fikri mülkiyet hakları, taşınırlar ve her çeşit
taşınmaz, taşınır ve taşınmazların faydalanma ve kullanma hakları, kişisel
emek, ticari itibar, ticari işletmeler, haklı olarak kullanılan devredilebilir
elektronik ortamlar, alanlar, adlar ve işaretler gibi değerler, maden
ruhsatnameleri ve bunun gibi ekonomik değeri olan diğer haklar, devrolunabilen
ve nakden değerlendirilebilen her türlü değer konabilir. Ancak sermaye
şirketlerine şahsi emek, ticari itibar veya mesleki bilgi ve parayla değeri
ölçülemeyecek diğer şeyler sermaye olarak getirilemez. [2]
Anonim
şirketlerde ayni sermaye, üzerinde sınırlı ayni bir hak, haciz ve tedbir
bulunmayan, nakden değerlendirilebilen ve devrolunabilen, fikrî mülkiyet
hakları ile sanal ortamlar da dâhil malvarlığı unsurlarıdır. Hizmet edimleri,
kişisel emek, ticari itibar ve vadesi gelmemiş alacaklar ise sermaye olamazlar.
[3]
Anonim
ve limited şirketlerde asgari bir sermaye miktarı taahhüdü kuruluş bakımından
zorunlu iken, diğer şirket türlerinde asgari bir sermaye sınırı aranmamaktadır.
TTK’da esas sermayenin en az 250.000 Türk lirası, kayıtlı sermaye sistemini
kabul etmiş anonim ortaklıklarda ise başlangıç sermayesinin en az 500.000 Türk lirası
olması öngörülmüştür.
Esas
sermaye sistemi, kuruluş sırasında şirketin ana sözleşmesinde gösterilerek
ticaret siciline tescil edilen ve daha sonra değiştirilebilmesi (artırılması
veya azaltılması), ana sözleşme değişikliği gerektiren bir tek rakam vardır; o
da esas sermayedir. Bu rakam, ana sözleşme değişikliği yapılmadıkça artmayacağı
ve azalmayacağı için, sisteme, ‘‘sabit sermaye sistemi’’ de denilmektedir.
Kayıtlı
sermaye sistemi, ana sözleşmede gösterilen alt ve üst limitler arasında,
yönetim kurulu kararı ile ve ana sözleşme değişikliği usulüne uyulmaksızın
sermaye artırımına izin veren bir sistemdir. Alt limite başlangıç sermayesi;
üst limite kayıtlı sermaye ve bu ikisi arasında, fiilen ulaşılan, yani
karşılığında pay oluşturulmuş olan rakama da çıkarılmış sermaye denmektedir. Bu
sistemi benimseyen anonim şirketlerde, sermaye artırımı için ana sözleşme
değişikliği usulüne uymak gerekmemekte; şirketin ihtiyaçları ve piyasa şartları
doğrultusunda, yönetim kurulu kararları ile kolayca sermaye artırımı
yapılabilmektedir.
2.
Anonim Şirketlerde Sermaye Artırımı ve Sermaye Artırımı Yöntemleri
Anonim
şirketin mevcut sermayesi artan iş hacminde yetersiz kalıyor ise şirket hali
hazırdaki durumunu koruyabilmek veya piyasadaki payını artırabilmek için
sermayesini artırma zorunluluğuyla karşı karşıya kalabilir. Bunun yanında
şirketler geleceğe yönelik piyasa koşullarındaki beklentiler doğrultusunda
genişleme yatırımları yapmak, finansman ihtiyaçlarını karşılamak, özkaynak
benzeri fonları sermayeye dönüştürmek, sermayelerini güçlendirmek, azalan
sermayelerini tamamlamak veya kanuni zorunluluğu yerine getirmek amacıyla
sermaye artırımına giderler. Anonim şirketlerde sermayenin artırılması, TTK’da
öngörülen usulün izlenmesiyle bilançodaki “esas sermaye” veya “çıkarılmış
sermaye” kaleminin artırılmasıdır.
Artırıma,
esas sermaye sisteminde genel kurul, kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulu
karar verir.
Sermaye
artırımının ön şartları şu şekildedir; iç kaynaklardan yapılan artırım hariç,
payların nakdi bedelleri tamamen ödenmediği sürece sermaye artırılamaz ve fonlar
sermayeye dönüştürülmeden sermaye taahhüt edilmesi yoluyla sermaye artırımı
(dış kaynaklardan artırım) yapılamaz.
Ana sözleşmenin
ilgili hükümlerinin, gerekli olduğu hallerde izni alınmış bulunan değişik
şekli, genel kurulda değiştirilerek kabul edilmişse, bunun bakanlıkça
onaylanması şarttır.
Sermaye
artırımı, üç ay içinde tescil edilmediği takdirde, genel kurul veya yönetim
kurulu kararı ve alınmışsa izin geçersiz hale gelir.
TTK’da üç ayrı sermaye artırım yöntemi benimsenmiş olup bunlar sermaye taahhüdü yoluyla sermaye artırımı, iç kaynaklardan sermaye artırımı ve şarta bağlı sermaye artırımıdır.
Sermaye
Taahhüdü Yoluyla Sermaye Artırımı
TTK
46 uyarınca sermaye taahhüdü yoluyla sermaye artırımında işletmeye konulacak
para veya para dışındaki ekonomik değerler karşılığında yeni hisse senetleri
ihraç edilir. Bu yöntemde her pay sahibi yeni çıkan payları mevcut paylarının
sermayeye oranına göre alma hakkını haizdir. Buna rüçhan hakkı denilmektedir.
Pay sahibinin rüçhan hakkı genel kurul kararıyla sınırlandırılabilir veya
kaldırılabilir. Ancak bunun için halka arz, işletmelerin, işletme kısımlarının,
iştiraklerin devralınması ve işçilerin şirkete katılmaları gibi haklı sebepler
bulunmalıdır, ayrıca rüçhan hakkının sınırlandırılması veya kaldırılmasıyla hiç
kimse haklı görülmeyecek şekilde, yararlandırılamaz veya kayba uğratılamaz.
TTK’da sermaye taahhüdü yoluyla sermaye artırımı; esas sermaye sisteminde
sermaye artırımı ve kayıtlı sermaye sisteminde sermaye artırımı olmak üzere iki
başlık altında düzenlenmiştir.
TTK’nın
456. maddesi uyarınca esas sermaye sisteminde sermaye artırımına genel kurul
karar verir. Sermaye artışını temsil eden payların tamamı ya değiştirilmiş esas
sözleşmede ya da iştirak taahhütnamelerinde taahhüt edilir. Kanun 459.
maddesinde esas sermaye sisteminde sermaye artırımı sırasında nakdi sermaye
taahhüdü, bedellerin ödenmesi, ayni sermaye konulması ve halka arz edilecek
paylar için kuruluş işlemlerindeki ilgili maddelere atıf yaparak, bu maddelerin
kıyas yoluyla uygulanmasını öngörmüştür. Buna göre, nakden taahhüt edilen
payların itibari değerlerinin en az yüzde yirmi beşi esas sözleşmenin
değiştirilmesine ilişkin genel kurul kararının ticaret siciline tescilinden
önce, gerisi de tescili izleyen yirmi dört ay içinde ödenir. Ödemeler şirket
adına açılacak olan özel bir hesaba yatırılır. Esas sermaye artırımında ayni
sermaye de koyulabilir. Sermaye artırımında ayni sermaye olarak koyulabilecek
unsurlar, şirket kuruluşunda ayni sermaye olarak koyulabilecek unsurlar ile
aynıdır. Şirketin kuruluş aşamasında olduğu gibi sermaye artırımında da konulan
ayni sermayeye bilirkişiler tarafından değer biçilir. Esas sermaye sisteminde
payların halka arz edilmesi yoluyla da sermaye artırımına gidilebilmektedir. Bu durumda değiştirilmiş esas
sözleşmede nakit karşılığı olarak taahhüt edilmiş olan paylar, değişik esas
sözleşmenin ticaret siciline tescilinden itibaren en geç iki ay içerisinde
halka arz edilmelidir.
Kayıtlı
sermaye sistemi ise, esas sözleşmelerinde hüküm bulunması şartıyla, yönetim
kurulu tarafından TTK’nın sermayenin arttırılması hükümlerine tabi olmaksızın
belirli bir tavana kadar yeni hisse senedi çıkartarak sermayenin
arttırılabilmesine olanak sağlayan bir sermaye sistemidir. Kayıtlı sermaye
sistemi anonim ortaklığın kuruluşunda veya daha sonraki bir aşamada esas
sözleşme değişikliği yapılmak suretiyle kabul edilebilir. Kuruluşta kayıtlı
sermaye sisteminin kabul edilmesi, ortaklığın ilk esas sözleşmesinde bunun
öngörülmesi ile sağlanmaktadır. Kayıtlı sermaye sisteminde sermaye artırım
yetkisi yönetim kurulundadır. Bu kapsamda, kayıtlı sermaye sistemi şirketlerin
esas sözleşme değişikliğine gidilmeksizin daha hızlı ve esnek bir şekilde
sermaye artırımına olanak sağlar. Kayıtlı sermaye sisteminde üç ayrı kavram
bulunmaktadır: kayıtlı sermaye, çıkarılmış sermaye, başlangıç sermayesi.
Başlangıç sermayesi, kuruluşta veya daha sonraki bir aşamada bu sisteme
geçilmesi sırasında sahip olunması gereken zorunlu sermaye miktarını belirtir.
TTK m. 332 uyarınca kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş bulunan halka açık
olmayan anonim şirketlerde başlangıç sermayesi yüz bin Türk lirasından aşağı
olamaz. Çıkarılmış sermaye ise sermaye paylarının tamamının itibari değerli
toplamından oluşmakta olup; değerlendirmenin yapıldığı herhangi bir anda
şirketin sahip olduğu sermaye tutarını ifade eder. Kayıtlı sermaye ise,
sözleşme değişikliğine gidilmeksizin sermaye artırımına izin verilen azami
miktarı belirtir. Kayıtlı sermaye sistemi, esas sözleşme değişikliği
gerektirmeksizin sermaye artırımına olanak verirken aynı kolaylık sermaye
azaltımı için öngörülmemiştir.
İç
Kaynaklardan Sermaye Artırımı
TTK’nın
462. maddesinde yer alan “iç kaynaklardan sermaye artırımı” yeni bir düzenleme
olup Kanunun eski metninde yer almamaktaydı. Anılan madde uyarınca esas
sözleşme veya genel kurul kararıyla ayrılmış ve belirli bir amaca özgülenmemiş
yedek akçeler ile kanuni yedek akçelerin serbestçe kullanılabilen kısımları ve
mevzuatın bilançoya konulmasına ve sermayeye eklenmesine izin verdiği fonlar
sermayeye dönüştürülerek sermaye iç kaynaklardan artırılabilir. Anılan fıkra,
TTK’da ve diğer mevzuatta yer alan iç kaynakları göstermekte ve mevzuattaki
fonlara gönderme yapmaktadır. İç kaynaklar sınırlı sayı karakter
taşımamaktadır. TTK’da yer alan iç kaynaklar esas sözleşme ve/veya genel kurul
kararıyla ayrılmış (isteğe bağlı) yedek akçeler ile kanuni yedek akçelerin
serbest kısımlarıdır. Diğer mevzuatta ise fonlar söz konusudur. Bunların
örnekleri yeniden değerleme, iştirak ve taşınmaz satış hasılatı ve enflasyon fonudur.
Şarta
Bağlı Sermaye Artırımı
Şarta
bağlı sermaye artırımı ise, masraflı ve ağır işleyen genel kurul
prosedürlerinden kaçabilmek, hızlı şekilde sermayeyi artırabilme ihtiyacını
karşılayabilmek, değiştirilebilir tahvil uygulamasını mümkün kılmak ve sorunsuz
hale getirmek için Alman öğretisi tarafından geliştirilmiş bir çözüm
yöntemidir. Şarta bağlı sermaye artırımı, hisse senedi ile değiştirilebilir
tahvil çıkarılıp sermaye artırımının kolayca uygulanabilmesine olanak
sağlamaktadır. Bu artırım türünde de sermaye artırımına genel kurul karar
vermekle birlikte,
sermaye artırım işlemi ve hisse senedi ihraç işlemi yönetim kurulu tarafından
yapılmaktadır. Genel kurul tıpkı esas sermaye sisteminde olduğu gibi sermaye
artırım kararı almaktadır, ancak alınan kararda artırım oranı ve miktarı belli
değildir. Çünkü mevcut hisse senediyle değiştirilebilir tahvil sahiplerinden ne
kadarının bu haklarını kullanacağını önceden bilmek mümkün değildir. Genel
kurulun aldığı sermaye artırımı kararının icrası ileriki bir tarihe
ertelenmektedir. Artırım kararının icrası hak sahibi üçüncü kişilerin (tahvil
sahipleri, devralınan ortaklığın pay sahipleri, ortaklık çalışanları) haklarını
kullanmak istemelerine bağlıdır. Tahvil sahiplerinin talebi üzerine yönetim
kurulu tarafından sermaye artırımı işlemi gerçekleştirilir. Burada yapılan iş
yönetim kurulu tarafından sermaye artırılması değil, genel kurulun daha önce
almış olduğu artırım kararının yönetim kurulu tarafından icra olunmasıdır.
Şarta bağlı sermaye artırımının ayırıcı niteliği; uygulamasının hem zaman açısından
hem miktar açısından hak sahibi üçüncü kişilerin değiştirme, alma taleplerine
bağlı olmasıdır. Sermaye, değiştirme veya alım hakkı kullanıldığı ve sermaye
borcu takas veya ödeme yoluyla yerine getirildiği anda ve ölçüde kendiliğinden
artar. Değiştirme ve alım hakları, esas sözleşmenin şarta bağlı sermaye
artırımına ilişkin hükmüne gönderme yapan yazılı bir beyan ile kullanılır;
mevzuat, ihraç izahnamesinin yayımlanmasını gerekli gördüğü takdirde, buna da
göndermede bulunulur. Taahhüdün ifası, para yatırılması veya takas yoluyla bir
mevduat veya katılım bankası aracılığıyla gerçekleştirilir. Pay sahipliği
hakları sermaye taahhüdünün ifası ile doğar. Şarta bağlı sermaye artırımı
TTK’nın 463 ila 472. maddelerinde düzenlenmiştir. Buna göre esas sözleşmede şarta
bağlı sermaye artırımına ilişkin bir hüküm bulunmalı, artırımın şartları ve
kuralları bu hükümde yer almalıdır. [4] [5]
3. Sermaye
Artırımında Kullanılabilecek Kaynaklar
Sakarya
BAM 7. Hukuk Dairesi’nin, 13.10.2023 tarihli ve 2022/1596 E., 2023/1639 K.
sayılı kararında ‘‘…Sermaye artırımı, dış kaynaklardan ve
iç kaynaklardan artırım olmak üzere ikiye ayrılır. Dış kaynaklardan sermaye
artırımında şirkete yeni kaynak
girmektedir; iç kaynaklardan sermaye artırımında
ise, şirkete yeni kaynak girmemekte, bilançodaki kalemler yer
değiştirmektedir. İç kaynaklardan sermaye artırımı, yedek
akçelerin, dağıtılmamış kârların, yeniden değerleme değer artış
fonlarının, iştiraklerin, gayrimenkullerin veya amortismana tabi
diğer iktisadi değerlerin satışından elde edilen fonların sermayeye
dönüştürülmesi suretiyle yapılan artırımdır. Bu tür
artırımda, esas sermaye rakamı artmasına rağmen şirketin
malvarlığı aynı kalır.’’ denilmektedir. [6]
Söz konusu kararda yapılan tespit göz önüne alındığında anonim şirketlerde sermaye artırımında kullanılabilecek kaynaklar yedek akçeler, birleşme veya devralmalardan doğan kazançlar, iştirak hisselerinin veya taşınmazların satışından doğan kazançlar, enflasyon düzeltilmesi farkı, önceki yıldan aktarılan kâr ve dağıtılmasına karar verilmemiş son yıl kârıdır. Sayılan bu kaynaklar, kanunun emredici hükümlerine aykırılık olmadığı ölçüde, sınırlı sayıda değildir.
3.1.
Yedek Akçeler
Yedek
akçe tabiri şirketlerin yıllık net kârları üzerinden belli bir oranda
ayrılarak, ortaklara dağıtılmayıp şirkette yedek sermaye olarak tutulan parayı
ifade eder.
Bununla
birlikte yedek akçe kısaca “esas sermayeyi aşan net malvarlığı” şeklinde de
tanımlanır. Yedek akçeler, esas sermaye gibi şirket özvarlığının bir parçasını
oluşturmaktadır. Yedek akçeler genellikle şirketlerin sürdürülebilir
büyümelerinin sağlanması, beklenmeyen zararlarının kapatılması, işsizliğin
önüne geçilmesi ve düzenli kâr payı dağıtımı amacıyla ayrılmaktadır.
Yedek
akçe ayrılmasının mantığı, şirket karının tamamının ortaklara dağıtılmayıp, bir
kısmının risklere karşı koruma amaçlı ve acil durumlarda kullanılması amacına
dayanır. Genel kurul, diğer tüm şartların sağlanması halinde yedek akçelerin
sermayeye eklenmesine ilişkin de karar alabilir. Bu kapsamda ise yedek
akçelerin sermaye artırımına konu olabilmeleri açısından üç grupta toplanması
mümkündür: Kanuni yedek akçeler, İradi yedek akçeler, Açık yedek haline
dönüştürülen gizli yedek akçeler.
3.2.
Birleşme veya Devralmalardan Doğan Kazançlar
TTK
uyarınca geçerli birleşme ve devralmalar sonucu oluşan kazançlar da sermaye
artırımında kullanılabilir. Söz konusu durum, TTK m. 137 ve devamında
düzenlenmekte olup; şirketin bir başka şirkete devir olması veya başka bir
şirketle birleşmesi nedeniyle aktif ve pasiflerin değerlendirilmesinden
kaynaklanan kazançların da sermayeye ilavesi yoluyla sermaye artırımı
mümkündür.
Bununla
birlikte, KVK m. 20/1’de belirtilen şartlara uyulduğu takdirde devrolan ya da
birleşen kurumun sadece devir tarihine kadar elde ettiği kazançlar
vergilendirilir; birleşmeden doğan kârlar ise hesaplanmaz ve vergilendirilmez.
3.3.
İştirak Hisselerinin veya Taşınmazların Satışından Doğan Kazançlar
İç
kaynaklardan sermaye artırımında kullanılabilecek bir diğer kalem ise iştirak
hisselerinin veya gayrimenkullerin satışından elde edilen kazançlardır.
Konuya
ilişkin olarak, KVK m. 5/1(e)’de gayrimenkul ve iştirak satış kazancına ilişkin
düzenleme yer almaktadır. İstisnaya ilişkin düzenleme uyarınca; kurumların
(kurumlar vergisi mükelleflerinin) en az iki tam yıl (730 gün) süreyle
aktiflerinde yer alan iştirak hisseleri ile aynı süreyle sahip oldukları kurucu
senetleri, intifa senetleri ve rüçhan haklarının satışından doğan kazançların
%75'lik kısmı ile aynı süreyle aktiflerinde yer alan taşınmazların satışından
doğan kazançların %50'lik kısmı kurumlar vergisinden istisnadır. Bu istisna,
satışın yapıldığı dönemde uygulanır ve satış kazancının istisnadan yararlanan
kısmı satışın yapıldığı yılı izleyen beşinci yılın sonuna kadar pasifte özel
bir fon hesabında tutulur. Ancak satış bedelinin, satışın yapıldığı yılı
izleyen ikinci takvim yılının sonuna kadar tahsil edilmesi şarttır. Bu süre
içinde tahsil edilmeyen satış bedeline isabet eden istisna nedeniyle zamanında
tahakkuk ettirilmeyen vergiler ise ziyaa uğramış sayılır. İstisna edilen
kazançtan beş yıl içinde sermayeye ilave dışında herhangi bir şekilde başka bir
hesaba nakledilen veya işletmeden çekilen ya da dar mükellef kurumlarca ana
merkeze aktarılan kısım için uygulanan istisna dolayısıyla zamanında tahakkuk
ettirilmeyen vergiler ziyaa uğramış sayılır.
Bununla
birlikte sermayeye ilave edilen bu kazançlar GVK m. 94 uyarınca tevkifat
yapılmaz. Ancak, şirketlerin faaliyet alanı menkul kıymet veya gayrimenkul
ticareti olması halinde bu istisnadan yararlanılamayacaktır.
3.4.
Enflasyon Düzeltmesi Farkı
Ülkemizde
sıklıkla yaşanan yüksek enflasyonun 2000’li yılların başına kadar sürmesi ve
ekonomiyi mikro ve makro boyutlarda olumsuz etkilemesi, mali tablolarda fiktif
kazançlara neden olması, kayıt dışılığı arttırması gibi sebeplerden dolayı
enflasyon düzeltmesi uygulaması zorunlu hale gelmiştir.
Enflasyon
düzeltmesi uygulaması, 5024 sayılı Vergi Usul Kanunu, Gelir Vergisi Kanunu ve
Kurumlar Vergisi Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile birlikte VUK
mükerrer m. 298’de düzenlenmiştir.
Enflasyon
düzeltmesi uygulamasının getiriliş amacı, 5024 sayılı Kanun gerekçesinde; mali
tabloların gerçek durumlarının yansıtılmasını sağlamak, kayıt dışılığı azaltmak
gibi nedenlerle birlikte yabancı sermayenin ülkeden çıkışını engelleyebilmek ve
özkaynakları ile ticari faaliyetlerini sürdüren kişilerin zararlarını telafi
etmek olarak belirtilmiştir. VUK’un anılan maddesi uyarınca bilanço esasında
defter tutan kurum ve gelir vergisi mükelleflerinin mali tablolarında yer alan
ve parasal olmayan kıymetleri enflasyon değerlemesine tabiidir. Ancak mali
tabloların enflasyon düzeltmesine tabi olması için şu şartların birlikte
sağlanması gerekir: Fiyat endeksindeki artışın, içinde bulunulan dönem dahil
son üç hesap döneminde %100’den fazla olması ve fiyat endeksindeki artışın,
içinde bulunulan hesap döneminde %10’dan fazla olması. Buradaki en önemli husus
bu belirtilen şartların birlikte gerçekleşmesidir. Aksi takdirde mali
tabloların enflasyon düzeltmesine tabi olması mümkün değildir.
Söz
konusu şartların sağlanması ile birlikte enflasyon düzeltmesi kurumlar için
ihtiyari değil zorunlu bir hal alır. Bununla birlikte, VUK mükerrer m. 298/5’te
enflasyon düzeltmesi farkının sermayeye eklenmesine ilişkin düzenlemeye yer
verilmiştir: “Pasif kalemlere ait
enflasyon
fark hesapları, herhangi bir suretle başka bir hesaba nakledildiği veya
işletmeden çekildiği takdirde, bu işlemlerin yapıldığı dönemlerin kazancı ile
ilişkilendirilmeksizin, bu dönemde vergiye tâbi tutulur. Ancak öz sermaye
kalemlerine ait enflasyon farkları düzeltme sonucu oluşan geçmiş yıl
zararlarına mahsup edilebilir veya kurumlar vergisi mükelleflerince sermayeye
ilave edilebilir; bu işlemler kâr dağıtımı sayılmaz”.
Ancak
vergi idaresi tarafından verilen pek çok görüşte öz sermayeye ilişkin enflasyon
farklarının, işletmelerin sermayeye eklenmesinden önce tasfiyeye girmesi,
sermaye azaltımı yapması, daha önce sermayeye eklenmiş sermayenin işletmeden
çekilmesi hallerinde vergilendirmeye tabi olacağı görüşü yer almaktadır.
3.5.
Önceki Yıldan Aktarılan Kâr
Önceki
yıldan aktarılan kâr, önceki yıllar safi kârlarından pay sahiplerine
dağıtılabilir kısmının genel kurul kararı ile dağıtılmayıp ertesi yıla
aktarılmasına karar verilen ve son hesap dönemi bilançosunda ayrı bir kalem
olarak yer alan safi kâr bakiyesidir. Bu kapsamda, önceki yıldan aktarılan kâr
bir nevi genel kurul kararıyla ayrılan ve yine genel kurul kararıyla serbestçe
kullanılabilen bir çeşit olağanüstü yedek akçedir ve bu nitelik sebebiyle
önceki yıldan aktarılan kârın dağıtılması da TTK m. 523’te belirtilen genel
şarta bağlıdır. Olağanüstü kâr yedekleri ise, önceki yıl kararları ve son yıl kârı
gibi adlarla belirtilen kâr yedeklerinin sermayeye eklenmesi nedeniyle
ortaklarca iktisap edilen iştirak hisseleri mukayyet değerleriyle; hisse
senetleri ise itibari değerleri ile ortakların kâr payını oluşturacaktır.
Hazine
ve Maliye Bakanlığı’nın 191 sayılı Gelir Vergisi Kanunu Genel Tebliği uyarınca
önceki yıldan aktarılan kâr, bir kâr yedeği olması nedeniyle, bunun sermaye
artırımında kullanılması sonucu çıkarılıp pay sahiplerine verilen ödemesiz
paylar ve pay senetleri menkul sermaye iradı olarak gelir vergisi tevkifatına
ve beyana tabi olacaktır. Anılan düzenleme şu şekildedir: “Olağanüstü kâr
yedekleri, önceki yıl kârları ve son yıl kârı gibi adlarla belirtilen kâr
yedeklerinin sermayeye eklenmesi nedeniyle ortaklarca iktisap edilen iştirak
hisseleri mukayyet değerleriyle, hisse senetleri ise itibari değerleriyle
ortakların kâr payını oluşturacaktır.
3.6.
Dağıtılmasına Karar Verilmemiş Son Yıl Kârı
İç
kaynaklardan sermaye artırımında kullanılabilecek bir diğer kaynak da
ortaklığın son hesap dönemi kâr-zarar hesabına göre bilançoda ifadesini bulan
ve henüz pay sahiplerine dağıtılmasına karar verilmemiş olan safi kârdır. Bu
kalemin sermaye artırımında kullanılmasına ilişkin TTK veya SPK’da herhangi bir
düzenleme yer almamaktadır. Bununla birlikte, dağıtılmasına karar verilen son
yıl kârının sermaye artırımında kullanılması ise aynı şekilde kolay değildir.
Nitekim, dağıtılmasına karar verilen son yıl kârı dağıtıma ilişkin karar ile
birlikte artık pay sahiplerinin ortaklığa karşı alacak niteliğini kazanmıştır.
Öncelikle
belirtmek gerekir ki; TTK’da kâr payının nakit olarak dağıtılmasına ilişkin bir
düzenleme yer almaz ve fakat II-19.1 sayılı Kâr Payı Tebliği (“Kâr Payı
Tebliği”)’nde “payları borsada işlem görmeyen ortaklıkların kâr payını tam ve
nakden dağıtmaları” zorunludur şeklinde düzenleme yer alır. Görüleceği üzere
payları borsada işlem gören şirketler için kâr payının nakit olarak
dağıtılmasına ilişkin bir zorunluluk öngörülmez. Ancak payları borsada işlem
görmeyen ortaklıklar kâr payını tam ve nakden dağıtmalıdır. Bu kapsamda
dağıtılmasına karar verilen son yıl kârının sermaye artırımına tahsisi için her
bir pay sahibinin muvafakati, yani iştirak taahhüdünde bulunması şarttır. Genel
kurul, daha önce almış olduğu kâr dağıtım kararını, bu kârı sermaye artırımında
kullanmak için yeni bir kararla geri de alamaz. Safi kârın yalnızca pay
sahiplerine dağıtılabilecek kısmı sermaye artırımında kullanılabilir. Pay
sahiplerine dağıtılabilecek kâr ise TTK m. 523/1’de “Kanuni ve esas sözleşmede
öngörülen isteğe bağlı yedek akçeler ayrılmadıkça pay sahiplerine dağıtılacak
kâr payı belirlenemez.” şeklinde belirtilmiştir.
Söz
konusu hüküm, SPK m.19/2 ve Kâr Payı Tebliği m. 4 ve 5 ile birlikte
değerlendirildiğinde pay sahiplerine dağıtılabilecek rakamın bir diğer deyişle
sermaye artırımında kullanılabilecek safi kârın tespiti için bilanço kârından,
varsa öncelikle geçmiş yıllar zararının, arkasından başta kurumlar vergisi ve
kaynak kullanımı destekleme fonu olmak üzere her türlü vergilerin, daha sonra
birinci tertip (%5) kanuni yedek akçenin, esas sözleşme ile öngörülen yedek
akçelerin, müstahdem ve işçiler yararına yardım akçelerinin, yönetim kurulu
üyelerinin ve diğer kişilerin kazanç paylarının, intifa senedi sahipleri ile
kâra iştirakli tahvil sahiplerinin kâr paylarının düşülmesi ve sonra kalan
miktarın genel kurul kararıyla sermaye artırımında kullanılabilmesi söz konusu
olabilecektir.
Son olarak, belirtmek gerekir ki TTK m. 523/2 uyarınca yukarıda belirtilen kalemlerin ayrılmasından sonra, elde kalan safi kârdan genel kurul kararıyla olağanüstü yedek akçe ayrılması da mümkündür. [5]
4. Sonuç
Anonim
şirketler neden sermaye artırımına ihtiyaç duyarlar? Makalenin ilk bölümünde ele
alındığı üzere, anonim şirketler mevcut sermayesi artan iş hacminde yetersiz
kalması durumunda şirketin hali hazırdaki durumunu koruyabilmek veya piyasadaki
payını artırabilmek, geleceğe yönelik piyasa koşullarındaki beklentiler
doğrultusunda genişleme yatırımları yapmak, finansman ihtiyaçlarını karşılamak,
özkaynak benzeri fonları sermayeye dönüştürmek, sermayelerini güçlendirmek,
azalan sermayelerini tamamlamak veya kanuni zorunluluğu yerine getirmek gibi gerekçelerle
sermaye artırımı yoluna giderler. Sermaye artırımına gidilmesini gerektiren,
şirketin zarar görebileceği veya şirketin mevcut durumunu iyileştirebilecek
durumların ortaya çıkması halinde şirketin bekası için sermaye artırımına
gitmeleri zarureti doğar.
Yukarıda
da bahsedildiği gibi, TTK’da üç ayrı sermaye artırım yöntemi benimsenmiş olup
bunlar sermaye taahhüdü yoluyla sermaye artırımı, iç kaynaklardan sermaye
artırımı ve şarta bağlı sermaye artırımıdır.
Sermaye
taahhüdü yoluyla sermaye artırımı, işletmeye konulacak para veya para dışındaki
ekonomik değerler karşılığında yeni hisse senetlerinin ihraç edildiği ve çıkan
paylardan her pay sahibinin mevcut paylarının sermayeye oranına göre rüçhan
hakkına sahip olduğu sermaye artırımı yöntemidir. Bu yöntem kendi içerisinde
esas sermaye sisteminde sermaye artırımı ve kayıtlı sermaye sisteminde sermaye
artırımı olarak ikiye ayrılır. Artırıma, esas sermaye sisteminde genel kurul
tarafından, kayıtlı sermaye sisteminde ise yönetim kurulu tarafından karar verilir.
Esas sermaye sisteminde sermaye artışını temsil eden payların tamamı ya
değiştirilmiş esas sözleşmede ya da iştirak taahhütnamelerinde taahhüt edilir. Ayrıca
bu sistemde payların halka arz edilmesi yoluyla da sermaye artırımına gidilebilmesi mümkündür. Kayıtlı
sermaye sistemi ise, esas sözleşmelerinde hüküm bulunması şartıyla, yönetim
kurulu tarafından TTK’nın sermayenin arttırılması hükümlerine tabi olmaksızın
belirli bir tavana kadar yeni hisse senedi çıkartarak sermayenin
arttırılabilmesine olanak sağlayan bir sermaye sistemidir. Kayıtlı sermaye
sistemi anonim ortaklığın kuruluşunda veya daha sonraki bir aşamada esas
sözleşme değişikliği yapılmak suretiyle kabul edilebilir. Kuruluşta kayıtlı
sermaye sisteminin kabul edilmesi, ortaklığın ilk esas sözleşmesinde bunun
öngörülmesi ile sağlanmaktadır.
Yeni
bir düzenleme olan iç kaynaklardan sermaye artırımı, esas sözleşme veya genel
kurul kararıyla ayrılmış ve belirli bir amaca özgülenmemiş yedek akçeler ile
kanuni yedek akçelerin serbestçe kullanılabilen kısımları ve mevzuatın
bilançoya konulmasına ve sermayeye eklenmesine izin verdiği fonlar sermayeye
dönüştürülerek sermayenin iç kaynaklardan artırılmasıdır.
Şarta
bağlı sermaye artırımı ise masraflı ve ağır işleyen genel kurul
prosedürlerinden kaçabilmek, hızlı şekilde sermayeyi artırabilme ihtiyacını
karşılayabilmek, değiştirilebilir tahvil uygulamasını mümkün kılmak ve sorunsuz
hale getirmek için geliştirilmiş bir çözüm yöntemidir. Şarta bağlı sermaye
artırımı, hisse senedi ile değiştirilebilir tahvil çıkarılıp sermaye
artırımının kolayca uygulanabilmesine olanak sağlamaktadır. Bu artırım türünde
de sermaye artırımına genel kurul karar vermekle birlikte, sermaye artırım işlemi ve hisse senedi ihraç
işlemi yönetim kurulu tarafından yapılmaktadır.
Yargıtay
kararlarında sıklıkla zikredildiği üzere sermaye artırımında kullanılan
kaynağın niteliğine göre, artırım, dış kaynaklardan ve
iç kaynaklardan artırım olmak üzere ikiye ayrılır. Dış kaynaklardan
sermaye artırımında şirkete yeni kaynak girmektedir; iç kaynaklardan sermaye
artırımında ise, şirkete yeni kaynak girmemekte, bilançodaki kalemler yer
değiştirmektedir.
Anonim
şirketlerde sermaye artırımında kullanılabilecek kaynaklar; yedek akçeler,
birleşme veya devralmalardan doğan kazançlar, iştirak hisselerinin veya
taşınmazların satışından doğan kazançlar, enflasyon düzeltilmesi farkı, önceki
yıldan aktarılan kâr ve dağıtılmasına karar verilmemiş son yıl kârıdır. Bu
kaynaklara makalenin 3.bölümünde detaylıca değinilmiştir. Sayılan bu kaynaklar,
kanunun emredici hükümlerine aykırılık olmadığı ölçüde, sınırlı sayıda
değildir. Kanuna uygun olma koşuluyla makalede sayılan, iç ve dış kaynak olarak
sayılan kaynakların yanı sıra kanunla örtüştüğü ölçüde farklı kaynakların da
sermaye artırımına kaynaklık edebileceğini söylenebilir.
Stajyer
Öğrenci Tuğba Nur İlan
Kaynakça:
1.
Bahtiyar, Mehmet, Ortaklıklar Hukuku, İstanbul, 2022, s. 96
2.
Ahmet Tok, ‘‘Halka Açık Şirketlerde Sermaye Azaltımı ve Özellikli Durumlar’’,
Türkiye Barolar Birliği Dergisi, Sayı 159, 2022, s. 398
3.
Karaman Çoşgun, Özlem, Anonim Şirketlerde Sermaye Kavramı ve Ayni Sermaye
Değerinin Belirlenmesi, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk
Araştırmaları Dergisi 18/2, 2012, s. 334
4. Arabacı, Özlem, ‘‘Anonim
Şirketlerde Sermaye, Sermaye Artırımı Sistemleri ile Yöntemleri Hakkında Genel
Bilgi ve 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu’yla Konuya İlişkin Getirilen Temel
Yenilikler’’, Gümrük ve Ticaret Dergisi, Sayı 1, 2023, s. 56-64
5. Özge
Kısacık, İç Kaynaklardan Sermaye Artırımı ve Vergisel Açıdan Özellik Arz Eden
Unsurlar (İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek
Lisans Tezi, 2022), s. 30-49
6. Sakarya BAM 7. Hukuk Dairesi’nin 13.10.2023 Tarihli ve 2022/1596 E., 2023/1639 K. Sayılı Kararı